Đình – Chùa Khúc Toại: Báu Vật Kiến Trúc Chạm Khắc Giữa Lòng Kinh Bắc

Rời xa những ồn ào vội vã của phố thị, có một chốn dừng chân mà khi bước qua cổng tam quan, thời gian như ngưng đọng lại trong mùi hương trầm phảng phất và tiếng chuông chùa ngân vang. Đó chính là cụm di tích Đình – Chùa Khúc Toại (Bắc Ninh) – nơi được mệnh danh là một trong những “đỉnh cao” của nghệ thuật chạm khắc gỗ Việt Nam. Nếu bạn đang tìm kiếm một hành trình tìm về cội nguồn, nơi vẻ đẹp văn hóa hòa quyện cùng sự tĩnh lặng của tâm hồn, thì đây chính là điểm đến không thể bỏ qua một lần trong đời.

1. Lịch sử & Di sản: Những dấu ấn vàng son của vùng đất nghìn năm

Nằm lặng lẽ bên dòng sông Ngũ Huyện Khê thuộc phường Khúc Xuyên, thành phố Bắc Ninh, làng Khúc Toại (tên nôm là làng Chờ) vốn nổi tiếng là vùng đất “địa linh nhân kiệt”. Cụm di tích Đình – Chùa Khúc Toại không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là biểu tượng cho sự hưng thịnh của vùng Kinh Bắc xưa.

Giá trị lịch sử lâu đời

Đình Khúc Toại được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII – XVIII) và tiếp tục được trùng tu dưới thời Nguyễn. Ngôi đình là nơi thờ hai vị tướng Trương Hồng và Trương Hát – những người có công giúp Triệu Quang Phục đánh đuổi quân Lương xâm lược. Với những giá trị kiến trúc và lịch sử vô giá, cụm di tích này đã sớm được Nhà nước xếp hạng là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1964.

Di sản kiến trúc độc bản

Điều làm nên tên tuổi của Khúc Toại chính là nghệ thuật chạm khắc gỗ. Tại đây, các nghệ nhân xưa đã “thổi hồn” vào từng thớ gỗ mít, gỗ lim, biến những bức cốn, đầu dư, cửa võng thành những tác phẩm nghệ thuật sống động. Những hình ảnh rồng chầu mặt nguyệt, tiên nữ cưỡi rồng hay cảnh sinh hoạt dân gian được chạm nổi tinh xảo đến mức khó tin, minh chứng cho bàn tay tài hoa của người thợ mộc vùng Kinh Bắc.

2. Trải nghiệm khám phá: Hành trình tìm về miền di sản

Vẻ đẹp theo mùa: Khi thời gian khoác áo mới

Mỗi mùa, Khúc Toại lại mang một vẻ đẹp riêng biệt, mời gọi du khách khám phá:

• Mùa xuân (Tháng 1 – Tháng 3 âm lịch): Đây là mùa lễ hội. Không khí trở nên náo nhiệt với tiếng trống hội, những làn điệu Quan họ mượt mà vang lên bên sân đình. Du khách sẽ được hòa mình vào dòng người đi lễ cầu may, cảm nhận rõ rệt sức sống của văn hóa làng xã Việt Nam.
• Mùa thu (Tháng 8 – Tháng 10): Thời tiết dịu mát, nắng vàng hanh hao rớt trên những mái ngói rêu phong. Đây là thời điểm tuyệt vời nhất để những người yêu nhiếp ảnh tìm đến, săn tìm những góc máy tĩnh lặng, lột tả vẻ đẹp cổ kính của những đầu đao cong vút hay những mảng chạm khắc dưới ánh nắng chiều.

Các hoạt động không thể bỏ qua

Đến với Khúc Toại, đừng chỉ ghé qua rồi đi, hãy dành thời gian để thực sự “sống” cùng di sản:

• Chiêm bái và vãn cảnh: Bắt đầu từ Chùa Khúc Toại (Quang Phục Tự) để tìm sự thanh tịnh, sau đó bước sang Đình Khúc Toại để chiêm ngưỡng sự uy nghi. Hãy chú ý đến hệ thống cửa võng tầng tầng lớp lớp – một “đặc sản” kiến trúc mà hiếm nơi nào có được.
• Trekking làng cổ: Đi bộ dọc theo những con ngõ nhỏ của làng Khúc Toại. Bạn sẽ bắt gặp những bức tường xây bằng gạch thất, những ngôi nhà cổ còn sót lại và đặc biệt là những giàn phơi bánh đa trắng muốt trải dài dưới nắng.
• Săn ảnh di sản: Với những người đam mê nhiếp ảnh, các chi tiết “Rồng ổ”, “Tiên cưỡi rồng” hay những bức tượng Phật uy nghiêm trong chùa là những tư liệu quý giá không thể bỏ lỡ.

3. Con người & Đặc sản: Hương vị nồng hậu của làng nghề

Vẻ đẹp của Khúc Toại không chỉ nằm ở những công trình gạch đá, gỗ lạt mà còn nằm ở nụ cười đôn hậu của người dân địa phương và hương vị ẩm thực đặc trưng.

Nghề làm bánh đa truyền thống

Làng Khúc Toại nổi tiếng khắp vùng với nghề làm bánh đa (bánh tráng). Dạo quanh làng, bạn sẽ nghe thấy tiếng máy xay bột râm ran và mùi thơm nồng nàn của gạo mới. Bánh đa Khúc Toại có độ dày vừa phải, khi nướng lên thơm phức, giòn tan, vị bùi của vừng đen hòa quyện cùng vị ngọt của gạo vùng chiêm trũng.

Thưởng thức ẩm thực Kinh Bắc

Sau chuyến tham quan, hãy dừng chân thưởng thức một bát bánh đa cua nóng hổi hoặc bánh khúc – loại bánh làm từ rau khúc mọc ven sông Ngũ Huyện Khê. Người dân nơi đây rất hiếu khách, bạn có thể dễ dàng bắt chuyện với một cụ già ngồi dưới gốc đa sân đình để nghe kể về những tích xưa truyện cũ, về những ngày hội làng rộn ràng tiếng hát Quan họ.

Lời kết

Đình – Chùa Khúc Toại không chỉ là một điểm đến du lịch tâm linh, mà là một cuốn sử sống bằng gỗ và gạch, nơi lưu giữ “linh hồn” của một vùng đất văn hiến. Hãy một lần đặt chân đến đây, để lắng nghe hơi thở của quá khứ, để chạm vào những tinh hoa của tổ tiên và để thấy lòng mình bình yên lạ thường giữa những đường nét chạm khắc tài hoa. Khúc Toại vẫn ở đó, trầm mặc và bao dung, chờ đợi những bước chân tìm về.